Ekosistem Nedir? | Ekosistemin Özellikleri Nelerdir? - Delinetciler Portal

Ekosistem Nedir? | Ekosistemin Özellikleri Nelerdir?

  1. #1
    sponsorlu ba?lant?lar
    Canl?larla (hayvanlar,bitkiler,mikroorganizmalar) içinde bulunduklar? maddi ortam? birle?tiren fonksiyonel (i?levsel) bütün

    Yeryüzünde canl? yarat?klar?n tümü, biyosfer denilen ince bir kabukta ya?ar. Biyosferin belirgin özelli?i onu olu?turan hayvan ve bitki türlerinin çok çe?itlili?i ve yap?s?ndaki düzensizliktir. Bu düzensizlik, canl? yarat?klarla fizik ortam ö?elerinin e?itsizlik e?itsiz da??l?m?nda aç?kça görülür

    Ama bu çe?itlili?e kar??n, canl?lar?n biyosferdeki yerle?imi bir karga?a ?eklinde de?ildir. 1935 y?l?nda ingiliz botanikçisi Arthur C. Tansley'in ekosistem ad?na verdi?i birimler halindedir.

    Belirli bir ortamda ya?ayan canl?lar?n tümüne biyosenoz, bunlar?n bar?nd?klar? ortama da biyotop denir. Ekosistem bu ikisinin ili?kisi ortak tan?mlanabilir Biyotop + Biyosentez = Ekosistem

    Ekosistemlerin Belirgin Özelikleri
    Bir ekosistem biyosferin, bir bölümü ya da parças?d?r ; büyüklü?ü ya da geni?li?i çok de?i?ik olabilir. Bir su birikintisi, bir bu?day tarlas? birer ekosistemdir. Fakat kurumu? bir A?aç kütü?ü gibi son derece belirgin ve dar s?n?rl? ö?eler de birer ekosistem parças? say?labilir. Ama k?s?tl? ekosistemelerin genellikle zaman içinde s?n?rl? bir ya?am? vard?r. Bu yüzden bunlar birer ekosistem parças? say?l?r, sinüzi ad?yla an?l?r. Bunun tam tersine Afrika savanalar? ya da Avrupa'n?n geni? yaprakl? ormanlar? gibi, kimi ekosistemler çok geni? bölgeleri kaplar. ?klimin denetimi alt?nda bulunan kutuplardan ekvatora kadar az çok paralel bölgelere yay?lan bu ö?eler deformasyon (olu?um) veya biyom ad?yla an?l?r. Bunlar, bir genel görünümün kendine özgü bir direy (fauna) ve bitey (flora) içeren karakteristik ana ö?eleridir.

    Boyutlar? ne olursa olsun, bir ekosistemin s?n?rlar? az çok belirgindir. Ço?unlukla birbirine kom?u ekosistem aras?nda bir geçi? bölgesi (ekoton) vard?r. Geçi? bölgesi, bir orman?n k?y? çizgisi gibi veya ekvator orman?ndan savanalara geçi?te oldu?u gibi yayg?n bir bölge olabilir. Ekotonlar?n belirgin özelli?i, kendine özgü iklimi ve daha zengin direyidir. Bunun için, k?y? ku?u türlerinin say?s? kara ve aç?k deniz ku?lar?n?nkinden fazlad?r. (Çünkü k?y? kesimi, anakara ile Okyanus aras?nda bir ekoton olu?turur.)
    Ekosistemlerin s?n?rlar?n?n belirlenmesi, özellikle hayvan say?s? gözönünde bulundurulacak olursa, hiç de kolay de?ildir

    Bu konuda birçok örnekleme ve istatistik verilerini de?erlendirme yöntemleri bulunmu?tur. Bu bak?mdan, belliba?l? hayvan türlerinin bollu?unu, da??l?m?n?, y?ll?k çevrimlerini, say?lar?n?n azal?p ço?almas?n?, metabolizmalar?n? bilmek gerekir. Bu veriler ya yerinde ya da yeti?tirme yoluyla elde edilebilir. Bu birinci a?ama tamamland?ktan sonrad?r ki, ekosistemleri yap?s?n? ve i?leyi?ini incelemeye ba?lamakmümkün olabilir.

    Ekosistemlerin Eevrimi
    Bir ekosistem, insana dura?an gözükse bile jeolojik ölçü içinde evrime u?rar. Nitekim, ?l?man Avrupa'da, ç?plak topra?a canl?lar?n yerle?mesi, otsu bitkilerin öncü olarak yerle?mesiyle ba?lad?. Sonradan bunun yerini, birbirini izleyen çe?itli bitki topluluklar? ald? ve klimaks da denen son evrede ormanlar ortaya ç?kt?. Ekosistemlerin bu evrimi de baz? yasalarla yönetilir

    Evrim süresinde ekosistemlerin karma??kl??? giderek artar türlerin say?s? ço?al?r canl?y???n büyür, geni?ler Brüt üretkenlik canl?y?n oran? azal?r, brüt üretkenlik solunum oran? bire yakla??r bunun sonucu olarak da net üretkenlik s?f?ra yönelir Klimaks evresindeki bir ekosistem kararl? bir durumdad?r canl?y???n? art?k büyümez.

    Ekosistem Çe?itleri
    Belirli bölgede bulunan ve birbiri ile dolayl? ya da dolays?z ili?kide olan canl?larla bu canl?lar?n yer ald??? cans?z çevre ekosistemi olu?turur. Do?ada büyük ekosistemler ve bunlar?n içerisinde de daha küçük ekosistemler bulunur. Tabiat farkl? özellikte pek çok ekosistemin birle?mesinden olu?ur

    Kara ve su ekosistemi olmak üzere ba?l?ca iki çe?it ekosistem bulunur. Kara ekosistemlerini çay?rlar çöller, ma?ara, step, tundra, ova, da? gibi daha küçük olan ekosistem parçalar? olu?turur. Su ekosistemlerini de okyanus, deniz, göl, ?rmak, havuz, batakl?k gibi ekosistem parçalar? olu?turur. Çevredeki ekosistemlerin birle?mesiyle yeryüzünün do?al ortam? olu?maktad?r. Çevredeki her ekosistem çe?idinin kendisine has olan farkl? fiziksel ve kimyasal özellikleri bulunur.

    Ekosistemdeki Bozulmalar?n Çevreye Etkileri
    Ekosistemdeki bozulma bir bütün olan çevrenin yap? ve i?leyi?ini olumsuz etkiler Baz? varl?klar?n azalmas? di?er baz? varl?klar?n azalmas?na da neden olur. Madde döngülerinin gerçekle?mesi zorla??r. Sonuçta do?adaki enerji tükenmeye do?ru gider.

    1.Dünya Co?rafyas?n?n De?i?mesi
    Ekosistemin yap? ve i?leyi?ini olu?turan iklim, toprak, hava, bitki hayvan gibi faktörlerin olumsuz yönde de?i?mesi çevrenin ekolojik özelliklerini de de?i?tirir.

    Uzun süren kurakl?klar sonucu bir ekosistemdeki bitki ve hayvan say?s? h?zla azal?r Sular?n kirlenmesi sonucu suya ???k giri?i azal?r, suyun hava oran? dü?er.

    Toprakta olu?an tahribat ve kirlenmeler önce bitkilerin sonrada di?er canl?lar?n zamanla ölmesine neden olur Ormanlar?n kesilmesi ve yanmas? çevrenin çölle?mesine ve sonras?nda küresel ?s?nmaya etkide bulunur

    2.?klimin De?i?mesi
    ?klim ?artlar?n?n de?i?mesi ekosistemdeki canl? ya?am ve da??l???n? etkiler. ?klimi de?i?en bir bölgede baz? canl?lar göç ederken, baz? canl?lar ölür veya ?artlara uymaya çal???r. Ozon tabakas?n?n incelmesi, ormanlar?n azalmas?, havan?n kirlenmesi, ya???lar?n azalmas?, çölle?menin ba?lamas? bir bölgedeki iklimin ve co?rafik yap?n?n de?i?mesine etkide bulunur

    3.Erozyonlar?n Olu?mas?
    Topra??n su ve rüzgar etkisiyle a??n?p ta??nmas?na erozyon denir çevredeki bitki örtüsünün azalmas? ?iddetli ya?murlar?n ya?mas?, karlar?n k?sa sürede erimesi, f?rt?nalar?n olu?mas?, topra??n yanl?? sürülmesi, e?imli alanlardaki ormanlar?n yanmas? gibi etkenler erozyonlar?n olu?mas?na neden olur.

    Erozyonlar sonucu bir bölgenin topra?? tahrip olur. Tar?m topra??n?n ürün verimi azal?r. Erozyonu önlemek için en etkili yöntem e?imli ve çorak topraklar?n a?açland?r?lmas?d?r. Çünkü bitki kökleri topra?? tutarak erozyonla sürüklenmesini önler.

    Erozyona u?rayan bir bölgede topra??n yap?s? de?i?ece?i için canl?lar?n ya?am? da tehlikeye girer.

    4.Su Kaynaklar?n?n Azalmas?
    Sular?n kirlenmesi ve kurumas? sonucu çevredeki kullan?labilir su oran? azal?r çevredeki su kaynaklar?n?n azalmas?na, ya???lar?n dü?mesine, tar?msal verimin dü?mesine ve hidroelektrik santrallerdeki enerji üretiminin k?s?lmas?na neden olur. Bu durum canl?lar?n beslenmesini olumsuz olarak etkiler su oran? azlan topraklarda daha az say?da bitki ya?ar. Ortama uyan baz? hayvanlar bu topraklarda bar?n?r k?sacas? çevre zamanla çölle?ir do?al özelliklerini de zamanla kaybeder.

    5.Enerji K?tl???n?n Ba?lamas?
    Madenlerin azalmas? sonucu termik santraller, su kaynaklar?n?n azalmas? sonucu hidroelektrik santralleri, petrolün azalmas? sonucuda ula?t?rma araçlar?n?n kullan?m oran ve verimi azal?r. Enerji k?tl???n?n ba?lamas? durumunda insanlar?n sosyal ya?am? felç olur.

    Besin zincirinin olu?umunu sa?layan enerji nakli gerçekle?emez. Ortam?n biyolojik dengesi bozulur.

    6.Canl? Çe?itlili?inin Azalmas?
    Ekosistemdeki fiziksel ve kimyasal ?artlar?n de?i?mesi canl?lar?n ya?ama,yay?l?? ve üremesini etkiler Bozulan ?artlara uyanlar ya?arken di?erleri yok olur. Çevredeki bitki say?s?n?n azalmas? besin zincirindeki canl? tür ve say?s?n?n azalmas?na neden olur.

    Örne?in ormanlar?n yanma ve kesilmesi sonucu buralarda bar?nan tüketici canl?lar?n büyük k?sm? ölür.

    Ekosistem Çe?itleri
    Ekosistemelerin incelenmesinde kara ve su olmak üzere ba?l?ca iki büyük sistem ay?rt edilebilir.
    Bir su ekosistemi en küçük su birikintisinden okyanusa kadar de?i?en ortamlardaki kar??l?kl? ili?kileri kapsar. Ortamlar?n farkl?l???na kar??n, suyun canl?lar üzerindeki etkisi bu ekosistemde ya?ayan canl?larda benzer özellikler yaratm??t?r.

    Hem su, hem çok daha karma??k ya?am biçimlerinin gözlendi?i kara ekosistemelerini tek tek incelemek olanaks?zd?r. Bu sistemlerin topluca incelenmesi ise birçok önemli ayr?nt?n?n, fiziksel ve kimyasal bile?enlerin canl?lar?n de?i?ik çevrelerin özelliklerine göre geli?tirdi?i uyum biçimlerinin enerji ak??? ve besin çevriminde ortaya ç?kan özelliklerin göz ard? edilmesine yol açar bu nedenle canl?lar?n ya?ad??? çevreler belli tipler alt?nda toplanarak incelenir. Genellikle su ekosistemleri deniz suyu ve tatl? su (ya da denizler ve iç denizler) olarak ayr?labilir iç sularda kendi içinde durgun sular (göller) ve akarsular olmak üzere iki alt bölüme ayr?l?r.

    Kara ekosistemleri ya?ama ortamlar?na ya da kara çevrelerine göre kutup bölgeleri ve tundra, kuzey ve ?l?man bölge ormanlar?, çay?r, otlak, çöl ve yar? çöl alanlar, cang?llar ve ya?mur ormanlar?, savanlar ve öbür astropik ormanlar biçiminde ayr?l?r. Egemen bitki örtüsü temelinde belirlenen bu tiplerin yan? s?ra de?i?ik ölçütlere dayanarak farkl? s?n?fland?rmalar da yap?lmaktad?r.


    sponsorlu ba?lant?lar

      Konuyu Be?endin mi?
  2. #2
    EKOS?STEMLER
    Canl?lar ya?ad?klar? alanlarda tek ba?lar?na bulunmazlar. Canl?lar, hem di?er canl?larla hem de cans?z varl?klarla sürekli etkile?im halindedirler (ili?ki kurarlar). Canl?lar?n di?er canl?larla veya cans?z varl?klarla ili?ki kurmas?n?n nedeni beslenme ve üreme ihtiyaçlar?n? kar??lamak istemeleridir.

    Canl?lar?n birbirleriyle ve çevreyle olan ili?kilerini inceleyen bilim dal?na ekoloji (çevre bilim) denir.
    Dünya'da, okyanus dibinde 1000 metre derinli?e ve deniz seviyesinden 6 bin metre yüksekli?e kadar uzanan, canl?lar?n ya?ayabildi?i, hava, toprak ve sulardan olu?an canl? küreye biyosfer (ekosfer) denir.

    1- Tür :
    Birbirlerine en çok benzeyen, ortak atadan gelen, üreyebilen ve döllendiklerinde (çiftle?tiklerinde) kendilerine benzer canl?lar (bireyler) olu?turan canl?lar toplulu?una tür denir.

    Dünya'da yakla??k 1,5-2 milyon canl? türü ya?amaktad?r. (10 milyon tür oldu?u san?l?yor fakat tan?mlanam?yor). Do?ada insan, kedi, köpek, bal?k, ku?, y?lan, geyik, çam, gül, gibi türler bulunur.

    Do?ada ya?an her canl? bir türe ait de?ildir. Bir canl?n?n herhangi bir türe ait olabilmesi için üreyebilmesi gerekir. Kat?r ve kurt köpe?i üreyemedikleri için bir türe ait de?illerdir.

    Her canl? türünü olu?turan bireyler, di?er bireylere benzemekle birlikte farkl? özellik gösterirler.

    2- Popülâsyon :
    Belli bir bölgede (ya?ama alan?nda) ya?ayan ayn? türe ait bireylerin olu?turdu?u toplulu?a popülâsyon denir. (Geyik popülâsyonu, sazan bal??? popülâsyonu, Karadeniz Bölgesi'ndeki karaçam popülâsyonu gibi popülâsyonlar vard?r).

    Bir türe ait bireyler farkl? bölgelerde farkl? popülâsyonlar olu?turabilirler. Farkl? fiziksel özelliklere sahip olan iki ortam yan yana olsa bile bu ortamlarda ya?ayan ayn? türe ait bireyler farkl? popülâsyonlar? olu?tururlar.

    Popülâsyonlar bulunduklar? ortam?n ?artlar?ndan etkilenerek büyüyüp, küçülebilir ve zamanla de?i?ikli?e u?rayabilir. Popülâsyondaki bireylerin say?s? iç ve d?? faktörlerin etkisiyle de?i?ebilir. Do?umlar ve iç göçler popülâsyondaki birey say?s?n? art?r?rken, ölümler ve d?? göçler popülâsyondaki birey say?s?n? azalt?r. Popülâsyondaki birey say?s?n?n artmas? popülâsyonun büyümesini, birey say?s?n?n azalmas? da popülâsyonun küçülmesini sa?lar.

    (Belli bir bölgede ya?ayan ayn? veya farkl? türlerin olu?turdu?u popülasyonlar?n hepsine birden kommunite denir).

    (Bir popülasyona birim zamanda kat?lan fert say?s? popülasyonun do?um oran?n?, ayr?lan fert say?s? popülasyonun ölüm oran?n? verir. Belli bir zamanda birim alan? i?gal eden birey say?s?na popülasyon yo?unlu?u denir. Belirli ?artlar alt?nda bir ekosistemde veya habitatta ya?ayan bir türe ait bulunabilecek en yüksek fert say?s?na popülasyonun ta??ma kapasitesi denir. Denge halindeki popülasyonlarda genç, yeti?kin ve ya?l? birey say?lar? e?it olarak da??lm??t?r. Genç ve yeti?kin bireylerin yo?un oldu?u bir popülasyon geli?mekte ve h?zl? büyümektedir. Ya?l? bireylerin daha yo?un oldu?u bir popülasyon gerilemekte ve küçülmektedir. Popülasyonlar?n büyüyüp küçülmesini sa?layan dengeleyici faktörlerin en önemlileri besin miktar?, ya?am alan?, d?? ve iç göçler, ???k, nem, s?cakl?k, besin, art?k maddeler, deprem, sava?, bula??c? hastal?klar, yang?n ve dü?manlar ?eklinde s?ralanabilir).

    3- Habitat (Ya?am Alan?) :
    Bir canl? türünün ya?am?n? sürdürdü?ü, beslendi?i, büyüdü?ü ve uyum sa?lad??? alana habitat veya ya?am alan? denir. Canl?lar ya?am?n? sürdürmek için bulunduklar? ortama uyum sa?lamak zorundad?rlar. Bu nedenle her canl? türünün habitat? ayn? de?ildir.
    Geyikler ormanda, bal?klar suda, kangurular Avustralya'da, inci kefali Van Gölü'nde, kelaynak ku?lar? Birecik'te ya?arlar ve bu yerler o türlerin habitatlar?d?r. ?nsanlar?n habitat? ise ev, okul, i?yeri gibi alanlard?r.

    4- Ekosistem :
    Do?ada, canl? ve cans?z varl?klar?n içinde bulundu?u, ya?amlar?n? sürdürdükleri ve birbirleriyle etkile?imde (ili?kide) bulunduklar? belli bir alana yani s?n?rland?r?lm?? çevreye ekosistem denir.
    Ekosistemler canl? (biyotik) ve cans?z (abiyotik) varl?klardan olu?urlar. Canl?lar bulunduklar? ekosistemde hem di?er canl?larla hem de cans?z varl?klarla sürekli ili?ki kurarlar.
    Ekosistemlerde insanlar, hayvanlar, bitkiler, mantarlar ve mikroorganizmalardan olu?an çevreye biyolojik (canl? = biyotik) çevre denir. Ekosistemlerdeki canl? varl?klar beslenme ?ekline göre üretici, tüketici ve hem üretici hem de tüketici canl?lar olarak, ya?ama ?ekline göre de çürükçül ya?ayanlar, ortak ya?ayanlar ve parazit ya?ayanlar olarak grupland?r?l?rlar.
    Ekosistemlerde su, s?cakl?k, ???k, toprak, rüzgâr (iklim), nem, hava gibi cans?z varl?klar?n olu?turdu?u çevreye de cans?z (abiyotik) çevre denir.
    Canl?lar, bulunduklar? ekosistemde yani çevrede ya?amlar?n? sürdürebilmek için bu çevreye ve çevre ?artlar?na uyum sa?lamak zorundad?rlar. Bu nedenle canl?lar her ekosistemde ya?ayamazlar. Canl?lar?n bir ekosistemde ya?ayabilmeleri için özelliklerinin o ekosisteme uygun olmas? gerekir.

    • Çölde ya?ayan canl?lar?n vücutlar?nda su depo edebilmeleri. (Kaktüslerin etli gövdelerinin develerin hörgüçlerinin olmas?).
    • Kuzey Amerika'da ya?ayan çöl tav?anlar?n?n uzun kulaklar?ndaki kan damarlar?n?n vücut ?s?s?n? yükseltmesi.
    • Kutuplardaki ay? ve tav?anlar?n vücutlar?nda kal?n ya? tabakas? bulundurmalar?.
    Bütün ekosistemlerin özellikleri farkl?d?r. Bir ekosistemin özelli?ini o ekosistemi olu?turan su, s?cakl?k, ???k, toprak, rüzgâr (iklim), nem, hava gibi cans?z varl?klar belirler.
    Ekosistemler çok küçük olabilece?i gibi büyük ekosistemler de vard?r. Ta??n alt?nda ya?ayan canl?lar?n olu?turdu?u ekosistem olabilece?i gibi çöl, orman, göl, akarsu, deniz ekosistemleri de vard?r. Büyük ekosistemler içlerinde daha küçük ekosistemleri de bar?nd?r?rlar. En büyük ekosistem ise Dünya'd?r.

    5- Ekosistemi Olu?turan Canl? Varl?klar?n S?n?fland?r?lmas? :
    Ekosistemleri olu?turan canl? varl?klar, beslenme ve ya?ama ?ekillerine göre grupland?r?l?rlar.

    a) Beslenme ?ekline Göre Canl?lar :
    Canl?lar beslenme ?ekline göre üreticiler, tüketiciler ve hem üretici hem de tüketiciler olmak üzere 3 grupta incelenirler.

    1- Üreticiler (Ototrof Canl?lar) :
    Kendi besinlerini kendileri üretebilen canl?lard?r. Üreticiler, fotosentez yoluyla karbondioksit, su, madensel tuzlar ve güne? enerjisini kullanarak oksijen, besin ve kimyasal enerji üretirler. Üretilen kimyasal enerjinin bir k?sm?n? kendi ya?amsal faaliyetleri için kullan?rlar, kalan k?sm?n? da protein, karbonhidrat, ya?, vitamin ?eklinde bitkinin kök, gövde, yaprak, tohum, meyve gibi k?s?mlarda ürettikleri besinlerde (besinlerin kimyasal ba?lar?nda) depo ederler. Bitkiler taraf?ndan depo edilen besinler di?er canl?lar?n besin ve enerji ihtiyac?n?n kar??lar.
    • Ye?il bitkiler, mavi - ye?il algler (su yosunlar?), öglenalar, baz? bakteriler ototrof canl?lard?r. denir.

    2- Tüketiciler (Heterotrof Canl?lar) :
    Kendi besinlerini kendileri üretemeyip, d??ar?dan haz?r olarak ald?klar? besinlerle beslenen canl?lard?r. Tüketiciler, hem üreticilerle hem de di?er tüketicilerle beslenirler.
    Tüketiciler, ald?klar? besin kayna??na göre otçullar, etçiller ve hem otçul hem de etçiller olarak üç grupta incelenirler.

    • Otçullar (Otoburlar = Herbivorlar) = 1. Dereceden Tüketiciler :
    ?htiyaçlar? olan besin maddelerini ve enerjiyi üreticilerden yani ye?il bitkilerden kar??layan canl?lard?r.
    • Koyun, keçi, inek, et, e?ek, geyik, fil, zürafa, zebra, (maymun), sincap, tav?an.

    • Etçiller (Etoburlar = Karnivorlar) = 2. Dereceden Tüketiciler :
    ?htiyaçlar? olan besin maddelerini ve enerjiyi di?er hayvanlar? (otçul ve di?er etçilleri) yiyerek kar??layan canl?lard?r.
    • Aslan, kaplan, köpek, kurt, tilki, sansar, kartal, ?ahin, bayku?, atmaca, kertenkele, timsah, köpek bal???, y?lan.

    • Hem Etçil Hem de Otçullar (Hepçiller = Omnivorlar) = 2. Dereceden Tüketiciler :
    ?htiyaçlar? olan besin maddelerini ve enerjiyi hem üreticileri yani ye?il bitkileri hem de di?er tüketicileri yani hayvanlar? yiyerek kar??layan canl?lard?r.
    • ?nsan, ay?, maymun, ku?lar?n büyük bir bölümü, kaplumba?a, baz? bal?klar, fare, domuz.

    3- Hem Üretici Hem de Tüketiciler (Hem Ototrof Hem de Heterotrof Canl?lar) :
    ?htiyaçlar? olan besinin bir k?sm?n? fotosentez yoluyla kendileri üreten bir k?sm?n? da baz? canl?lar? yiyerek kar??layan canl?lard?r. Bu canl?lar (protein sentezi için gerekli olan) azot ihtiyac?n? yakalad??? böcekleri yiyerek kar??larlar. Batakl?kta ya?ayan böcekçil bitkiler (sinekkapan ve ibrik otu) bu gruba girerler.

    NOT : 1- • 1. Dereceden Tüketiciler = Üreticileri Yiyen Canl?lar
    Otçullar
    • 2. Dereceden Tüketiciler = 1. Dereceden Tüketicileri Yiyen Canl?lar
    Etçiller
    • 3. Dereceden Tüketiciler = 1. ve 2. Dereceden Tüketicileri Yiyen Canl?lar
    Etçiller - Hem Etçil Hem de Otçullar

    b) Ya?ama ?ekline Göre Canl?lar :
    Canl?lar ya?am ?ekline göre çürükçül ya?ayanlar, parazit ya?ayanlar ve ortak ya?ayanlar olmak üzere üç grupta incelenirler.

    1- Çürükçül Ya?ayanlar (Ayr??t?r?c?lar = Saprofitler) :
    ?nsan, hayvan, bitki at?klar? ile ölmü? insan, hayvan ve bitkileri vücutlar?ndaki baz? (organik) besinleri salg?lad?klar? enzimlerle parçalayan canl?lard?r. Bu canl?lar böylece ihtiyac? olan besin ve enerjiyi parçalad??? maddelerden kar??larken at?k maddeleri de di?er canl?lar?n kullanabilece?i maddeler (inorganik maddeler = mineraller = madensel tuzlar) haline getirip topra?a verirler.
    Ayr??t?r?c?lar?n en önemli görevi do?adaki madde döngülerinin gerçekle?mesini sa?lamakt?r.
    • Baz? bakteriler, küf mantarlar? (çürükçül bakteriler).

    2- Ortak (Birlikte = Simbiyotik) Ya?ayanlar :
    Farkl? türden canl?lar?n ya?amlar?n? birada sürdürmelerine ortak (birlikte = simbiyoz) ya?ama denir. Ortak ya?ayan canl?lar birbirlerine zarar vermezler.
    Ortak ya?ama canl?lar?n birbirinden faydalanma ?ekline göre iki çe?ittir.

    • Mutualistler :
    Birlikte ya?ayan iki canl?dan her ikisinin de yarar gördü?ü ya?ama ?ekline mutualizm, bu ?ekilde ya?ayan canl?lara da mutualistler denir.

    • Gevi? getiren hayvanlar?n (otçullar?n) sindirim sisteminde bulunan ve selülozun sindirilmesini sa?layan bakteriler.
    • ?nce ba??rsakta ya?ayan bakteriler kendileri için uygun ya?ama ortam? bulurken B ve K vitaminlerini sentezleyerek üzerinde ya?ad??? canl?ya fayda sa?larlar.
    • Baklagillerin (fasulye, nohut, mercimek, yonca, bakla) köklerinde ya?ayan azot bakterileri bitkinin besiniyle beslenir, bitkiye ise havadan ald??? azotu verir.
    • Liken Birli?i : Liken birli?ini mantarlar (?apkal?) ile mantarlar?n hiflerine tutunarak ya?ayan su yosunu (alg) olu?turur. Mantarlar?n kökleri vard?r ama besin üretemezler. Su yosununun ise kökleri yoktur ama besin üretebilirler. Mantarlar?n ald??? suyu su yosunu kullanarak besin üretir ve üretti?i bu besini hem kendisi hem de mantarlar kullan?r. Ayr?ca mantarlar?n solunum sonucu havaya verdi?i CO2 gaz?n? da su yosunu kullan?r.

    • Kommensalistler :
    Birlikte ya?ayan iki canl?dan birinin yarar görüp, di?erinin etkilenmedi?i ya?ama ?ekline kommensalizm, bu ?ekilde ya?ayan canl?lara da kommensalistler denir.

    • Köpek bal???n?n karn?na tutunan ya da etraf?nda gezen küçük bal?klar?n (echeneis) köpek bal???n?n parçalad??? canl?lardan veya köpek bal???n?n at?klar?ndan faydalanmas?.

    3- Parazit (Asalak) Ya?ayanlar (Asalaklar) :
    Birlikte ya?ayan iki canl?dan birinin yarar, di?erinin zarar gördü?ü ya?ama ?ekline parazit ya?ama, bu ?ekilde ya?ayan canl?lara da parazit ya?ayanlar (asalaklar) denir.
    Parazit ya?ayan canl?lar, ihtiyaçlar? olan besin maddelerini üzerinde ya?ad??? canl?dan, canl?n?n sindirilmi? besinlerinden haz?r olarak al?rlar. Bu nedenle parazit ya?ayan canl?lar üzerinde canl?ya zarar verirler.
    Canl? vücudunun içinde ya?ayan ve sindirim enzimleri bulunmayan parazitlere iç parazitler (iç asalaklar) denir. Tenya, ba??rsak solucan?, mantarlar, amip, s?tma mikrobu ve hastal?k yapan bakteriler iç asalaklard?r. Bu canl?lar?n üreme sistemleri geli?mi?tir.
    Canl? vücudunun d???nda ya?ayan ve sindirim enzimleri bulunan parazitlere d?? parazitler (d?? asalaklar) denir. Bit, pire, kene, tahtakurusu, sivrisinek, uyuz böce?i, çeçe sine?i (uyku hastal??? yapar), tatarc?k (?ark ç?ban? yapar) d?? asalaklard?r. D?? asalaklar üzerinde ya?ad??? canl?n?n kan?ndaki sindirilmi? besinleri kullan?rlar.
    D?? asalaklar?n sindirim sistemi geli?mi?, iç asalaklar?nki geli?memi?tir.

    6- Ekosistem Çe?itleri ve Özellikleri :
    Her ekosistemin kendine özgü özellikleri vard?r, ekosistemde ya?ayan canl? çe?itleri ve ekosistemlerin büyüklükleri farkl? olabilir. En büyük ekosistem Dünya'd?r. Dünya'da irili ufakl? farkl? özellikte çok say?da ekosistem çe?idi bulunur. Dünya, ekosistem daha küçük ekosistemlerin birle?mesiyle olu?ur.
    Ekosistemler kara ve su ekosistemleri olarak iki gruba ayr?l?rlar.
    Kara ekosistemleri çöl, orman, çay?r, mera, ma?ara, tundra, vadi, batakl?k, kent ekosistemleri gibi daha küçük ekosistemlere ayr?l?r.
    Su ekosistemleri de dere, nehir, göl, p?nar, baraj, deniz, havuz, okyanus ekosistemleri gibi daha küçük ekosistemlere ayr?l?r.
    Ekosistemlerdeki ???k, ya???, nem, rüzgar, s?cakl?k ve iklim özellikleri o ekosistemdeki bitki örtüsü ile hayvan çe?itlili?ini belirler. Bu yüzden canl?lar?n ekosistemlerdeki çe?itleri ve da??l??lar? farkl?d?r.

    a) Kara Ekosistemleri :
    Kara ekosistemlerinin orman, çöl, çay?r, mera, da? ekosistemleri gibi daha küçük ekosistem çe?itleri vard?r. Her bir ekosistem de çe?itli çevre ?artlar?na göre daha da küçük ekosistemlere ayr?l?r. Kara ekosistemlerine biyom denir.

    1- Orman Ekosistemi :
    Ya?mur ormanlar?, ya????n ve s?cakl???n çok yüksek ve de?i?mez oldu?u bölgelerde bulunur. Ormanlar, do?al kaynaklar yönünden zengindir ve dünya ikliminin dengede kalmas?n? sa?lar.
    Canl?lara beslenme, bar?nma, korunma ve üremesinde en ideal ortam? sa?layan ekosistem ormanlard?r. Bu nedenle en fazla tür ve canl?y? bulunduran ortamlar buralard?r. Dünyada ya?ayan canl?lar?n büyük bir k?sm? ekvator ku?a?? çevresindeki ormanlarda bulunur.
    Orman ekosisteminde mikroskobik canl?lar, k?rkayak, toprak solucan?, salyangoz, kar?nca, y?lan, mantar, a?aç ve çal?l?k gibi canl?lar bulunur.
    Orman ekosistemlerinden en büyü?ü Amazon Ormanlar? ekosistemidir.

    • Yaprak Döken A?aç Ormanlar? :
    K???n so?uk, yaz?n s?cak ve ya???l? oldu?u yerlerdir.

    • Tundralar :
    ??ne yaprakl? a?aç ormanlar?na yak?n olan, k??lar?n so?uk ve uzun, yazlar?n k?sa ve serin oldu?u yerlerdir.

    • Ya?mur Ormanlar? :
    Y?l boyunca ye?il kalan, ?l?k iklimli ve bol ya???l? yerlerdir. Ormanlar?n % 10' unu olu?turur ve canl? say?s?n?n % 70' ini bar?nd?r?r.

    • ??ne Yaprakl? A?aç Ormanlar? :
    Her mevsim ye?il kalan, k??lar?n uzun ve so?uk oldu?u yerlerdir.

    2- Çay?r Ekosistemleri :

    Az ya???l?, yazlar?n s?cak ve kurak oldu?u yerlerdir. Kemirgen hayvanlar ile gevi? getiren hayvanlar?n say?s? fazlad?r.

    3- Da? Ekosistemleri :
    Da? ekosisteminde çe?itli a?aç ve bitkiler, ay?, kurt, y?lan, kertenkele, y?rt?c? ku?lar (?ahin, atmaca, kartal gibi), keçi ve kaplumba?a gibi canl?lar bulunur.
    Da??n, yükseklik, su miktar?, s?cakl?k, topra??n cinsi gibi ko?ullar?na göre burada ya?ayan canl?lar farkl?l?k gösterebilir.

    3- Çöl Ekosistemleri :
    Her zaman kurak, bazen s?cak bazen de so?uk olan yerlerdir. Çöl ekosisteminde canl? say?s? ve çe?idi azd?r. Çöl ekosisteminde ya?ayan canl?lar (bitki ve hayvanlar) az miktarda su kullan?rlar ve burada ya?ayabilmek için çe?itli özelliklere sahip olmalar? gerekir. Çöl ekosistemlerinden en büyü?ü Sahra Çölü ekosistemidir.
    • Çölde ya?ayan bitkiler su ve besin depo edebilmek için kal?n gövdeli ve diken yaprakl? bitkilerdir. (Kaktüs)
    • Çöl fareleri, uzun süre su ve besin ihtiyac?n?n kar??lanabilmesi için kuyruklar?nda ya? depo ederler.
    • Develer, uzun süre su ve besin ihtiyac?n?n kar??lanabilmesi için hörgüçlerinde ya? depo ederler.

    b) Su Ekosistemleri :
    Denizlerin (tuzlu sular?n) ve tatl? sular?n olu?turdu?u ekosistemlerdir. Göller, sulak alanlar (batakl?k, gölet, sazl?k), yeralt? sular? ve akarsular tatl? su ekosistemini, denizler ise tuzlu su ekosistemini olu?turur.

    1- Tatl? Su Ekosistemleri :

    • Nehir Ekosistemleri :
    Suyun ak?? h?z?, su derinli?i, bulundu?u yer burada ya?ayan canl? çe?itlili?ini belirler.

    • Göl Ekosistemleri :
    Göl ekosistemlerinde mikroskobik canl?lar, kurba?alar, sazl?klar, sinekler, bal?klar, çe?itli ku?lar, bal?kç?l ku?lar, çe?itli böcekler, ördek, y?lan, çekirge gibi canl?lar ile nilüfer, e?relti otu, atkuyru?u ve nergis türü bitkiler bulunur.
    Göl ekosisteminin büyüklü?ü, bulundu?u yer, derinli?i, s?cakl?k, tuz miktar?, ???k miktar? ve suyun özelli?i burada ya?ayan canl? çe?itlili?ini de?i?tirebilir.

    • Sulak Alan Ekosistemleri :
    Kara ve su ekosistemlerinin birle?ti?i yerlerdir.

    2- Tuzlu Su (Deniz) Ekosistemleri :
    Yeryüzünün en büyük ekosistemlerinden biri deniz ekosistemleridir. Deniz ekosistemlerinde mikroskobik canl?lardan çok büyük memeli hayvanlara kadar çok say?da canl? çe?idi bulunur. Denizdeki tuz oran?, suyun derinli?i, s?cakl?k ve ???k miktar? buralarda ya?ayan hayvan çe?itlili?ini belirler ve denizlerde farkl? ekosistemlerin olu?mas?n? sa?lar.
    Denizlerde fotosentez yapan üretici canl?lar ile bu canl?lar? yiyerek beslenen küçük canl?lar (planktonlar ve hayvansal planktonlar), onlarla beslenen küçük bal?klarla birlikte besinlerini di?er canl?lardan kar??layan daha büyük bal?klar (yunus, balina) bulunur. (Büyük bal?klar genelde daha derin yerlerde ya?arlar). Hemen hemen bütün deniz canl?lar? güne? ?????n?n ula?t??? ilk 100 metrelik derinlikte ya?arlar.
    Deniz ekosistemlerinden en büyü?ü Hazar Denizi ekosistemidir.

    7- Ekosistemlerin Özelliklerini De?i?tiren Faktörler :
    Ekosistemler, canl? ve cans?z varl?klardan olu?urlar. Bütün ekosistemlerde su, s?cakl?k, ???k, toprak, rüzgâr (iklim), nem, hava gibi cans?z varl?klar bulunur fakat ekosistemlerdeki cans?z varl?klar?n özellikleri birbirinden farkl?d?r. Farkl? ekosistemlerin farkl? özelliklere sahip olmas?n?n nedeni, ekosistemleri olu?turan cans?z varl?klar?n özelliklerinin birbirinden farkl? olmas?d?r. Ekosistemlerdeki cans?z varl?klar?n özelliklerinin farkl? olmas? nedeniyle ekosistemdeki canl? çe?itlili?i de?i?ir.
    • En fazla canl? çe?itlili?i ya?mur ormanlar?nda bulunur.
    • ?klim ?arlar? zorla?t?kça canl? çe?idi ve say?s? azal?r.

    a) Su :
    Yeryüzünün 3/4'ünü olu?turan 2 atomlu moleküllerdir. Ak?c?, kararl?, çözücü ve ta??y?c? özelliklere sahip olan su canl? ya?am?n? do?rudan etkiler. Hücrelerin ortalama %65'ini su olu?turur. Su, canl? ya?am?nda sindirim, solunum, bo?alt?m, dola??m, fotosentez, beslenme gibi pek çok ya?amsal olayda etkili olur.
    Bütün canl?lar su kullanmak zorunda oldu?u için, yeryüzündeki su miktar? canl?lar?n da??l?m?n? belirler. Havadaki nemi olu?turarak a??r? ?s?nma ve so?umay? önler.
    Ekosistemdeki su oran?n?n de?i?mesi o ekosistemdeki canl? say?s?n? de?i?tirir.

    b) S?cakl?k :
    I??k etkisiyle yeryüzünde olu?an ?s?n?n ortalama de?erine s?cakl?k denir. Çevredeki ?s? miktar?na göre s?cakl?k artar ve azalabilir. Canl? ya?am? için son derece önemli olup hücrelerdeki (enzimlerin gerçekle?tirdi?i) kimyasal tepkimeler belirli s?cakl?klarda gerçekle?ir.
    Canl?n?n ya?am?, kendi vücut s?cakl???na uygun çevre s?cakl???n?n sa?lanmas?na ba?l?d?r. S?cakl???n de?i?mesi canl? say?s?n? de?i?tirir. Bu nedenle de canl?lar?n yeryüzündeki da??l???n?, ço?almas?n? ve ömrünü belirler.

    c) I??k :
    Güne? enerjisinin yay?lmas?yla olu?ur. Üzerinde ta??d??? enerji canl?lar?n temel enerji kayna??n? olu?turur yani yeryüzündeki enerjinin temel kayna?? ???k enerjisidir.
    I????n ?iddeti ve süresi ekosistemdeki, yeryüzünün ?s?nmas?nda, ya???lar?n olu?mas?nda, rüzgârlar?n olu?mas?nda, iklimin belirlenmesinde, ye?il bitkilerin fotosentez, terleme, çimlenme ve çiçeklenme süresinde etkili olur.
    Güne? ?????n?n yeryüzündeki da??l?m? farkl? oldu?u için her bölgedeki ?????n etkisi de farkl?d?r ve farkl? iklim ?artlar?n?n olu?mas?na neden olur. Bu nedenle ???k canl?lar?n do?adaki da??l?m?n? yani ekosistemleri de?i?tirebilir.

    d) Toprak :
    Yerkabu?unun en üst katman?na toprak denir. Canl? organizmalar topra??n üzerinde ve içinde ya?ayabilirler. Toprak milyonlarca y?ll?k bir süreç içinde büyük kaya kütlelerinin parçalanmas?yla olu?mu?tur. ?çerisinde ta?, kum, kil, mineral, tuz, su hava, mikro organizmalar ve canl? kal?nt?lar? bulunur.
    Canl? varl?klar su ve mineral ihtiyac?n? do?rudan topraktan kar??larlar. Topra??n yap? ve çe?idi, üzerinde ya?ayacak bitkilerin türünü etkiler. Bitkinin geli?mesi, fotosentez yapabilmesi için gerekli su ve minerallerin bulundu?u, bitkilerin tutundu?u toprak miktar?n?n azalmas? ya da ihtiva etti?i maddelerin azalmas? bitki say?s?n? dolay?s?yla ekosistemleri de?i?tirir.
    (Humuslu topraklar en verimli topraklard?r. Yap?s?nda bitki ya?am? için önemli olan çe?itli mineralleri bulundurur).

    e) ?klim :
    Uzun zaman sürecinde, bir bölgeyi etkileyen atmosfer ?artlar?na iklim denir.
    ?klim ?artlar?n? ???k, s?cakl?k, nem, ya???lar, rüzgârlanma gibi faktörler olu?turur. Bir bölgenin iklimini ekvatora uzakl???, denizden yüksekli?i ve denizlere olan uzakl??? do?rudan etkiler.
    Canl?lar, kendilerine uygun iklim ?artlar?nda ya?amlar?n? sürdürürler. ?klim ?artlar? uygun olan topraklarda bol miktarda bitki ve yo?un olarak hayvan çe?itleri bulunur. ?klim ?artlar?n de?i?mesi, canl? say?s?n?, canl? çe?idini, canl?lar?n ya?am?n? ve yay?lmas?n? bu nedenle de ekosistemleri etkiler. (Ye?il alanlar?n azalmas?, volkanik patlamalar, s?cakl???n azalmas? iklimin de?i?mesine neden olur).

    f) Hava :
    Atmosferi olu?turan gaz kar???m?na hava denir. Havan?n yap?s?nda oksijen, karbondioksit, azot, soy gazlar, tozlar, mikroorganizmalar ve su buhar? bulunur. Solunumda kullan?lan oksijen ve fotosentezde kullan?lan karbondioksit havadan al?n?r. Havan?n gaz içeri?inin de?i?mesi havan?n kirlenmesine neden olur. Bu da ekosistemleri de?i?tirir.

    8- Ekosistemlerin Süreklili?i :
    Ekosistemlerin sürekli olabilmesi için;
    1- Üreticilerin (ye?il bitkiler, su yosunlar?, bakteriler, mantarlar ve öglenalar),
    2- Tüketicilerin (insanlar, hayvanlar, mantarlar),
    3- Ayr??t?r?c?lar?n (Bakteriler ve mantarlar),
    4- Yeterince güne? ?????n?n,
    5- Ham maddenin (kalsiyum, azot, fosfor, su, oksijen, karbondioksit gaz?) bulunmas? ve sürekli olmas? gerekir.

    9- Besin Zinciri :
    Ekosistemdeki canl?lar ya?amlar?n? sürdürebilmek için o ekosistemdeki hem canl? hem de cans?z varl?klara ihtiyaç duyarlar. Ekosistemde canl? ve cans?z varl?klar aras?ndaki uyumlu ili?kiye ekolojik denge denir. Ekosistemin sürekli olabilmesi için ekolojik dengenin korunmas? gerekir.
    Ekosistemlerde, canl?lar?n kulland??? maddelerin kullan?ld?ktan sonra tekrar geri dönü?mesine (üretilmesine) döngü denir. Do?adaki ekosistemlerde besin döngüsü ve madde döngüsü olmak üzere iki çe?it döngü vard?r.
    Ekosistemi olu?turan (Dünya'da ya?ayan) bütün canl?lar ya?amlar?n? sürdürebilmek için besin ve enerjiye ihtiyaç duyarlar. Canl?lar?n ihtiyaç duydu?u enerjinin temel kayna?? güne? enerjisidir.
    Üreticiler, güne? enerjisini kullanarak fotosentez yoluyla besin üretir, tüketiciler de üretilen bu besinleri kullan?rlar. Üretici ve tüketicilerin at?klar? ve ölüleri ayr??t?r?c?lar taraf?ndan parçalan?r ve elde edilen (inorganik) maddeler topra?a verilerek bu maddelerin üreticiler taraf?ndan tekrar kullan?lmas? sa?lan?r. Böylece madde ve enerji bir canl?dan di?erine aktar?lm?? olur.
    Madde ve enerjinin bir canl?dan di?erine aktar?lmas? sonucu olu?an canl?lar s?ralamas?na besin zinciri denir. Besin zincirinde her halka bir canl?y? temsil eder.
    Besin zincirinin ilk grubunu (basama??n?) üreticiler, son grubunu da (basama??n? da) 3. dereceden tüketiciler olu?turur.
    Madde ve enerji besin zincirinde üreticilerden tüketicilere do?ru aktar?l?r.
    Ekosistemlerde çok say?da besin zinciri vard?r ve ekosistemlerdeki besin zincirlerinin tamam?na besin a?? (besin döngüsü) denir. Ekosistemlerdeki besin zincirinin en sonunda insan bulunur. Yeryüzündeki bütün canl?lar çok büyük ve karma??k bir besin a?? içinde birbirlerine ba?lanm??t?r. Farkl? beslenme ?ekilleri, farkl? ekosistemleri birbirine ba?lar.

    Haz?rlayan:MURAT ÜSTÜNDA?
    Kayseri Mithatpa?a ?lkö?retim Okulu Fen ve Teknoloji Ö?retmeni



  3. #3
    ÇoOk GüZeL HaZ?RlAmI?S?N?Z çOok ???mE yArAdI sA?OlUN . . .

Konu Etiketleri

ekosistem delinetciler

  Okunma: 41913 - Yorum: 2
Kullan?c? De?erlendirmesi
3 - 5 (2 oy)