Efendimiz'in merhameti beşerî münâsebetlerde ortaya çıkan bir husustur. Onun insanî ilişkilerini bu gözle değerlendirdiğimiz zaman merhamet ahlâkının en şâhika örneklerini, hoşgörü ikliminin en müşahhas misallerini onda görürüz. Çünkü o lânetçi değil, rahmet peygamberiydi. (bk. el-Enbiyâ, 21/107) Âile hayatından toplum ve devlet hayatına varıncaya kadar onda bu höşgörü, merhamet, şefkât ve sevginin derin izleri vardır. Rahmet peygamberinin insânî ilişkilerdeki temel özelliği merhametiydi, hoşgörü ve şefkatiydi. Kur'an onun bu özelliğini şu lâfızlarda takdim etmektedir:"Allah'ın rahmeti sâyesinde ey Muhammed sen insanlara karşı yumuşak davrandın. Eğer kaba ve katı kalpli olsaydın, şüphesiz insanlar etrafından dağılır giderlerdi. Onları bağışla, onlar için mağfiret dile, iş konusunda onlarla istişâre et. Bir kere karar verdin mi Allah'a tevekkül et! Allah kendisine güvenenleri sever." (Âl-i İmrân, 3/159) Bu âyette Allah Rasûlü'nün insânî ilişkilerinin zemini rahmet ve şefkat olarak belirleniyor. İnsanların yanlışlık ve taşkınlıklarına hoşgörü ile mukabele edilmesi ve onlar için Allah'dan bağışlanma dilenmesi öngörülüyor. Ayrıca yapılacak işlerin karar aşamasında insanların görüşlerine başvurulması tavsiye ediliyor. Ancak karar aşamasına gelmiş işlerde ise kararsızlık göstermeden Hakk'a tevekkülle işin sonuçlandırılması emrediliyor.

- Eş ve Baba olarak Âile Hayatındaki Merhamet Âhlakı

İnsanın olduğu gibi göründüğü yer âilesinin yanıdır. Hiç kimse âilesinin içinde, olduğundan fazla görünme şansına sâhip değildir. Bu yüzden insanların insanî ve ahlâkî özelliklerini en iyi bilenler, insanları âile içinde görüp tanıyanlardır. Bu açıdan Hz. Peygamber'in beşerî ilişkileri hakkında eşleri, çocukları ve hizmetçilerinin tesbit ve değerlendirmeleri büyük önem arzetmektedir. İlk eşi Hatice anamız onun hakkında şu tesbitlerde bulunmaktadır. "Sen yakınlık bağlarına saygı gösterir, kimsenin hakkına tecâvüz etmezsin." (Buhârî, Bed'ü'l-vahy, 1) Hz. Âişe ahlâkını Kur'an olarak gördüğü Allah Rasûlü'nü şu lâfızlarla anlatmaktadır: "O evinde ayakkabılarını tâmir eden, söküğünü diken, önüne konursa yiyen, değilse asla istemeyen, insanların kusurlarını bağışlayan bir insandı."

On yıl kadar onun hizmetinde bulunan Enes (r.a.)'in: "Beni yaptığım ve yapmadığım şeyler sebebiyle hiç azarlamadı." sözü, Onun insan gönlüne verdiği değeri gösterir. Hz. Zeyd b. Hârise'nin onun yanında bulunmayı, baba ocağına tercih edişi insanların kişiliklerine gösterdiği saygıyı ifâde eder.

Torunları Hasan ve Hüseyin ile Zeyd'in oğlu Üsâme'yi kucağına alarak, okşayıp iltifat ederek gösterdiği şefkat tavrı, ondaki merhamet duygusunun bir başka tezâhürüdür.

-Mürebbî ve Mürşid Olarak Toplum Hayatındaki Merhamet Âhlakı

Allah Rasûlü, toplum hayatında inananlara karşı da, inanmayanlara karşı da hoşgörülüdür. O inananlara düşkündür: "Ey inananlar! Andolsun ki, içinizden size, sıkıntıya uğramanız kendisine ağır gelen, size çok düşkün, inananlara şefkatli ve merhametli bir peygamber gelmiştir." (et-Tevbe, 9/128) O bu düşkünlüğü sebebiyle onların her türlü acıları ve sancıları ile sevinçlerini paylaşır, onlara danışırdı. İnsanların kusurlarını asla yüzlerine vurmaz, azarlayıp ayıplamazdı. Gördüğü yanlışlıklarda "galat-ı rüyeti" kendisine izâfe ederek : "Bana ne oluyor da bazılarınızı şu şu hallerde görüyorum" derdi.

Mescide bevl gibi tabiî ihtiyacını görmeye kalkışan bedeviye müdâhale etmeye kalkışanlara bile mânî olmuş ve "Bırakın hâcetini görsün" buyurmuş ve ardından o mahalli bir kova su döktürerek temizletmişti.

Gençliğin verdiği taşkınlık ve şaşkınlıkla kendisinden zinâ etmek için izin isteyen genci azarlayıp ayıplamak yerine iknâ yöntemini seçmişti. Gence "böyle bir fiilin annesine, bacısına, teyzesine vs. yapılmasından memnûn olup olmayacağını" sorarak gönlündeki bu meyli önce suâl ve iknâ ile, ardından nazar ve duâ ile ber-taraf etmiştir.

Ganimet taksimi sırasında insanları yararak yanına sokulup ridâsının yakalarından tutarak kendisini sarsan ve "Devemi ganîmet mallarıyla doldur, babanın malını vermiyorsun?" diye kendisini inciten bedeviye karşı da merhametle muâmele etmişti.

O, inanmayanlara karşı da höşgörülüydü. Kendisine yapılan haksızlıkları affederdi. Nitekim Necid gazvesinden dönerken bir ağacın altında istirahata çekilmiş ve kılıcını da ağacın dalına asmıştı. Allah Rasûlü'nü yalnız başına gören müşrik ağaçta asılı kılıcı kaparak: "Şimdi seni benim elimden kim kurtarır?" diye Ona doğru hamle yapmıştı. Allah Rasûlü öyle bir "Allah!" dedi ki müşrikin elinden kılıç düştü. Bu sefer soru sırası kılıcı eline alan şanlı nebîye gelmişti. Müşrik hemen afv dileyince Allah Rasûlü onu bağışlayıverdi. Çünkü Allah Teâla ona:"İnsanlarla ilişkilerinde hoşgörü ve kolaylık tarafını gözet, iyiliği emret ve cahillerden yüzçevir!" (el-A'râf, 7/199) buyurmaktaydı. Kendini ve Rabbini bilmeyen câhillerin ahmakça sözlerine, akılsızca işlerine, ahlaksızca davranışlarına aldırma, onlara aynıyla mukabele etmeye kalkışma! Bu âyetin tefsiri sadedinde vârid olan şu hadis-i şerif bu konudaki ölçüleri ortaya koymaktadır: "Faziletlerin en yükseği, seninle ilişkisini keseni senin arayıp sorman, seni mahrum bırakana senin ihsanda bulunman ve sana zulmedeni senin bağışlamandır." (İbn Hanbel, Müsned, III, 438)

Bu âyetin inmesinden sonra Allah Rasûlü: "Öfke gerçekleşmiş iken insanın nasıl kendisine hâkim olup câhillerden yüz çevirebileceğini" söyleyince devamındaki şu âyet nâzil oldu: "Eğer şeytandan bir gıcık seni tahrik edecek olursa hemen Allah'a sığın. Muhakkak ki Allah işitir ve görür." (el-A'raf, 7/200) Yâni şeytan sana emrolunduğun şeyin tersini yaptırmak üzere bir tahrik ve galeyan verecek olursa hemen Allah'a sığın. Nefsine hâkim ol!

-Devlet Başkanı Olarak Merhamet Ahlâkı:

Allah Rasûlü devlet başkanı olarak inananlara karşı da, inanamayanlara karşı da hoşgörülü ve merhametliydi. Mekke onun çok sevdiği yurduydu. Hem de çıkarılmasa, asla terk etmeyi düşünmediği yurduydu. O kendisini Mekke'den çıkaranları hattâ hicrette yakalamak üzere iken kumlara saplanan Süraka'yı, kendisini Mekke'den çıkartan Ebû Süfyan'ı ve eşi Hind'i, Hamza'yı öldüren Vahşî'yi vs. hep affetti. Ancak onun afv, musâmaha ve hoşgörüsü acz, zillet ve meskenet değildi, âlemşümûl vakarından ve merhametinden kaynaklanıyordu.

Müslüman izzet ve vakar sâhibidir. Allah Teâla: "İzzet, Allah'ın, Rasûlü'nün ve inananlarınındır. Fakat münâfıklar bunu bilmez." (el-Münâfikun, 63/8) buyurur. Bu âyetin inmesine vesile olan Mustalık Gazvesi dönüşü yaşanan olaylardır. Münafıklar kuyu başında Müslümanlarla tartışmış ve münâfıkların reisi Abdullah b. Übey b. Selûl "Medine'ye dönünce şereflilerleri Medine'den çıkaracaklar" demişti. Bu tartışma sonunda İbn Selûl'un oğlu Abdullah babasını sözünü geri almaya zorlamış ve kan dökülmeye ramak kalmıştı. Allah Rasûlü büyük diplomasi ve hoşgörüyle Abdullah'ı babasını öldürmekten vazgeçirdi ve büyük bir fitneyi önledi.

Allah Rasûlü, bunu bir zillete rızâ göstermek için yapmamıştı. Medine İslâm toplumunda ortaya çıkabilecek fitneyi önlemek üzre yapmıştı. Devlet işinde duygulardan çok prensipler ve akıl önde olmalıydı.

Efendimiz'in, merhametinin gereği olarak bütün yaratıklara karşı şefkati ve bütün insanlığa afv ve hoşgörüsü sınırsızdı. Devlet başkanı olarak toplumun bütün kesimlerinin derdi Onun yüreğini kanatıyor ve ciğerini sızlatıyordu. Ona göre "Güneşin doğduğu yerde bulunan Müslümanın ayağına batan diken güneşin battığı yerdeki Müslümanın ayağını sızlatmalıydı." Bu Müslümanın iman göstergesiydi.